Futbol artık dizilişler oyunu değil. 4-3-3, 3-5-2 ya da 4-2-3-1 üzere klasik tabirler kullanılsa da, çağdaş futbol; hareketli oyuncularla, değişken rollerle ve anlık geçişlerle oynanıyor. Bu geçişler, yalnızca teknik yöneticinin kararlarını değil, oyuncuların oyun içindeki zekalarını da test ediyor.
Futbolun tahminen de en cazibeli yanı, herkesin bir fikrinin olması… İster ayağına top değmiş olsun, ister olmasın; futbol, izleyen herkesin teknik yöneticiliğe soyunabileceği bir spor olduğu için tahminen de bu kadar tanınan…
Günümüzde ise bu manada en çok yorum yapılan bahislerden biri; maç öncesi takımlar açıklandığında herkesin gözünü çevirip baktığı, skora nazaran maç esnasında, “Takım neden üçlüye döndü?” yahut “Geçen hafta üçlüyle gol yememiştik, bu hafta neden dörtlü çıktık?” diye sorduğu, son devrin en tanınan sorularından biri; savunma çizgisinin kaç bireyle kurulacağı…
Sosyal medyada, tribünde, televizyonda neredeyse herkesin bu mevzuda bir fikri var. Kimileri için dörtlü savunma, “güvenli oyun”un simgesi; kimileriyse üçlü savunmayı “modern ve mert futbol” olarak görüyor. Fakat işin aslı, sistemlerin sabit değil, oyunun içindeki geçişlerle daima değişen yapılar olduğu gerçeği.
Savunmadan atağa…
Futbolda savunma sistemi, grubun sahanın art tarafında kaç oyuncuyla, ne formda konumlandığını söz ediyor. Lakin mevzu alışılmış ki yalnızca savunma değil. Bu diziliş tıpkı vakitte hamle tertibinin da temelini oluşturuyor.
Dörtlü savunma, futbolun klasik anlayışı… Ekseriyetle 4-3-3, 4-2-3-1 ya da 4-4-2 üzere dizilişlerin temeli. Geride iki stoper ve iki bekle savunma ile orta saha ortasında istikrarlı bir yapı kurmayı hedefleyen bir sistem.
Üçlü savunma ise birden fazla vakit 3-4-3, 3-5-2 ya da 3-4-2-1 üzere formasyonlarla kullanılıyor. Bu yapıda üç merkez savunmacı bulunuyor. Kanatlarda ise ya klasik bekler ya da “kanat beki” olarak isimlendirilen, hem savunma hem hamle fonksiyonu olan oyuncular yer alıyor. Burada kritik olan, sistemin kâğıt üzerindeki dizilişinden çok, alandaki hareketlilik ve rol dağılımı. Yani ekipler topa sahip oynarken 3’lü, top rakipteyken 5’ li bir sisteme geçebiliyor.
Tabii burası kitap bilgisi… Günümüzde bu sistemler artık bu tariflerin çok daha ötesinde. Santra yapılırken gördüğümüz dizilişi oyun içerisinde birden fazla vakit farklı görebiliyoruz. Zira futbol artık her oyuncudan çok daha hareketli ve neredeyse mevkisiz bir oyun bekliyor. Anın muhtaçlığına ve topun bulunduğu bölgeye nazaran oyuncular kayıyor, yer değiştiriyor, farklı mevkilere evriliyor.
Sistemler sabit değil
Yani futbol artık sadece dizilişler oyunu değil. 4-3-3, 3-5-2 ya da 4-2-3-1 üzere klasik tabirler hâlâ kullanılsa da, 90 dakikalık bir maçta bu yapıların sabit kaldığını söylemek neredeyse imkansız. Zira çağdaş futbol; hareketli oyuncularla, değişken rollerle ve anlık geçişlerle oynanıyor. Teknik yöneticiler, oyuncularına birden fazla rol yüklüyor ve oyunun farklı anlarında, farklı sistemlere geçiş yapılmasını talep ediyor. Bu geçişler, yalnızca teknik yöneticinin kararlarını değil, birebir vakitte oyuncuların oyun içindeki zekalarını da test ediyor.
Maçın başında dörtlü savunmayla alana çıkan bir kadro, hamle sırasında beklerinden birini ileri çıkarıp adeta bir kanat oyuncusu yahut orta saha üzere kullanabiliyor. Tıpkı anda öteki bek, daha geride kalarak savunmayı üçlüyor ve kadro, pozisyonel olarak üçlü savunmaya geçmiş oluyor. Bu geçişler yalnızca defans çizgisinde değil, orta saha ve atak kurgusunda da görülüyor. Yani sistemden çok, “uygulama” kıymetli: Oyuncu kalitesi, oyun zekası, idman seviyesi.
Cesaret mi, macera mı?
Üçlü sistemle Conte’nin Juventus, Chelsea ve Inter de yaptıkları, Gasperini’nin Atalanta’sı, Inzaghi’nin Inter’i, medyada “yenilik”, “cesaret” ya da “modernlik” üzere yorumlanırken, Türkiye’de ise çoğunlukla “yanlış macera” diye etiketleniyor.
Futbolda sistemler kelam konusu olduğunda medyanın kullandığı lisan de kamuoyu algısını ziyadesiyle etkiliyor. Türkiye’de ve dünyada üçlü savunma çoklukla bir “risk”, dörtlü savunma ise bir “güvence” üzere lanse ediliyor. Bu kodlama, teknik kararların medyada nasıl çerçevelendiğini gösteren değerli bir örnek. Yorumcular, birtakım teknik adamları “fazla cesur”, kimilerini “aşırı garantici” olarak sınıflandırıyor. Bu değerlendirmelerde birden fazla vakit oyuncu profili, rakip tahlili ya da oyun planı üzere ayrıntılar art planda kalabiliyor.
Özellikle Türkiye’de üçlü savunma hâlâ bir tabu üzere. Medyada sıkça “Üçlü savunma bu ülkede işlemez”, “Bizim ligimiz dörtlü ister” üzere klişeler yer buluyor. Bu telaffuzlar hem teknik yöneticileri kararlarında kısıtlıyor hem de taraftarın sistem tercihlerine olan önyargısını pekiştiriyor. Jorge Jesus, Fenerbahçe’sini hatırlıyorsunuz. Dönem sonu her şeyin sorumlusu üçlü savunma gösterilip, yeni gelecek hocanın üçlü oynatmayacağı bile idare tarafından söylenmişti.
Oysa Avrupa’da başarılı olan birçok teknik adam üçlü sistemle fark yaratıyor. Conte’nin Juventus, Chelsea ve Inter de yaptıkları, Gasperini’nin Atalanta’sı, Inzaghi’nin Inter’i üzere. Medya bu sistemleri “yenilik”, “cesaret” ya da “modernlik” üzere olumlu tabirlerle anlatıyor. Türkiye’de ise tıpkı yaklaşım, çoğunlukla “yanlış macera” etiketiyle karşılanıyor.
Futbolun büyüsü bu
Sonuçta üçlü ve dörtlü savunma ortasında yapılan tartışmaların arkasında, futbolun ne kadar karmaşık ve katmanlı bir oyun olduğunu görmemiz lazım. Futbol, tahminen de en geniş alanda oynanan kadro sporlarından biri. Bu da oyunculara saha içine rakipten fazla ve istikrarlı yayıldıklarında avantaj sağlıyor. Teknik yöneticilerin tercihleri, oyuncu hareketlilikleri, rakip tahlilleri ve taraftar yansıları de eklenince, sistem dediğimiz oyunun taktik kısmı daima güncelleniyor.
Bugün savunma sınırları nasıl şekillenirse şekillensin, yarın bu oyun yeni bir strateji, yeni bir sistemle karşımıza çıkacak. Ve futbolun asıl büyüsü de burada yatıyor: Daima değişen ve evrilen bir oyun olması, her vakit yeni stratejiler ve yenilikler doğurması.
“Hocanın ezberi var”
Mesela X bir ekip, üçlüyle maçı kazanmış olmasına karşın, “Bu oyun uzun vadede gitmez” üzere telaffuzlarla galibiyetin önüne geçiliyor. Yahut dörtlü sistemde gol yenince, çabucak “Göbekte çok açıldık, üçlüye dönsek…” tartışmaları geliyor. Maç kaybedildiğinde ise birinci kurban ekseriyetle “yanlış sistem seçimi” oluyor. Zira taraftarlar birden fazla vakit oyunculara olan sevgileri sebebiyle onları tenkitten muaf tutulabiliyor. Fakat teknik yönetici, tüm stratejik kararların sorumlusu olarak gayeye oturtulup, “inatçı” ve “değişime kapalı” olmakla suçlanıyor. Bilhassa ekip birkaç maç üst üste puan kaybettiğinde, sistem değişikliği beklentisi artıyor. Bu beklenti bazen rasyonel olurken, bazen de yalnızca değişiklik isteğinin kendisi haline geliyor.
“Üçlüye geçtik mahvolduk”
Sosyal medya çağında taraftarlar sırf izleyici değil, birebir vakitte yorumcu ve hatta vakit zaman, “alternatif teknik direktör” pozisyonuna geliyor. Başta toplumsal medya, herkesin teknik tahlil yapabildiği ve görüş bildirebildiği devasa bir futbol tartışma alanı yarattı. Bu da baskıyı artırıyor.
Artık teknik yöneticiler sırf spor medyasına değil, milyonlarca taraftarın anlık yansısına de karşı gayret veriyor.
Taraftarların teknik ayrıntılara bu kadar meraklı olması aslında hoş. Futbola ilgiyi artırıyor. Lakin vakit zaman bu merak, takıntı haline gelip “sistem fanatizmine” dönüşebiliyor. Sistem takıntısı, bazen futbolun gerçeklerini gölgeleyebiliyor: Oyuncu kalitesi, idman düzeyi, liderlik, saha içi tepki üzere asıl belirleyici ögeler göz arkası ediliyor.
Manchester City – Pep Guardiola (2022-23)
Guardiola, John Stones’u savunmadan orta alana çıkararak bir ‘hibrid oyuncu’ üzere kullandı. Maçlara 4’lü savunmayla başlayan City, topa sahip olduğunda savunmasını Akanji-Dias-Ake üçlüsüne dönüştürüp, Stones ve Rodri’yi önlerinde çift pivot üzere konumlandırdı. Böylelikle oyun içi dönüşümle 3-2-5 dizilişi kuruldu ve oyunun merkezinde ezici bir üstünlük sağlandı. Böylelikle savunma 3’lüye (Akanji-Dias-Ake) dönüyor, topu domine etmek için merkez kalabalıklaştırılıyordu.
Arsenal – Mikel Arteta (2023-24 sezonu)
Zinchenko’nun sol bekten içe devrilerek merkezde oyun kurucu üzere rol alması, Arsenal’in topa sahipken 3-2-5 dizilişine geçmesini sağladı. Bu yapı, hem savunmada ekstra emniyet hem de hamlede genişlik ve merkez üstünlüğü getirdi. Arteta’nın oyuncularına yüklediği konum esnekliği, sistemin sabit olmadığını gösteren örneklerden biri.
